رازهایی درمورد سنجاقک
سنجاقک که بیشتر در نقاط خوش آب و هوا یافت می شود، حیوانی زیبا، زمینی، هوایی، آبی و زیرآبی است. سنجاقک بطور معمول تنها زندگی می کند. به جز چند روزی در تابستان که با جفت خود بسر می برد، در بقیه اوقات به تنهایی ادامه زندگی می دهد.



سنجاقک ماده وقتی که باردار شده، با انبرک کوچکی که در انتهای دم دارد تنه یک ساقه نی را که در آب قرار دارد سوراخ می کند و چند دانه تخم بسیار ریز در میان نی می گذارد. پس از چند هفته نوزادهای سنجاقک سر از تخم بیرون می آورند و به ته آب می روند.



نويسنده : علی


مهاجرت!
سنجاقک‌ها می‌توانند مسیرهای طولانی را همچون پرندگان مهاجرت کنند. محققین دریافتند که شباهت بسیار زیادی بین مهاجرت پرندگان و سنجاقک‌ها وجود دارد.

به نظر می‌رسد این حشرات در بدن خود ذخیره چربی ساخته و منتظر وزش باد مناسب برای پرواز می‌شوند. درطول سفر استراحت کرده و درصورت گم کردن مسیر آن را دوباره جهت یابی می‌کنند. آنها دقیقاً همان مسیر پرندگان را برای مهاجرت می‌پیمایند. هر سنجاقک می‌تواند بطور متوسط روزانه حدود ۱۶۰کیلومتر پرواز کند. مارتین میکو لسکی پروفسور زیست‌شناس دانشگاه پرینستون نیوجرسی سرپرستی این تحقیق را به عهده داشت. این گروه تحقیقاتی مطالعات خود را برروی سنجاقک‌های سبز که یک گونه از سنجاقک‌های مهاجر هستند و در هر تابستان به طرف شمال آمریکا و کانادا و در هر پائیز به طرف جنوب مهاجرت می‌کنند آغاز کرد. این حشرات توسط فرستنده‌های بسیار کوچکی که که حدود سه دهم گرم وزن داشتند و با چسب به آنها وصل شده بود دنبال می‌شدند. این تیم تحقیقاتی چهارده سنجاقک را در طول دوازده روز توسط هواپیما دنبال کردند و دریافتند که اعمال و رفتار آنان در طول سفر شبیه پرندگان مهاجر می‌باشد. حشراتی که مسیر خود را گم می‌کنند به اشتباه خود پی برده و سریعاً دوباره جهت یابی کرده و راه اصلی را دنبال می‌کنند. محققین معتقدند که این حشرات احتمالاً خط ساحلی دریا را راهنمای پرواز خود قرار می‌دهند و در کنار ساحل و یا خط الراس کوه‌ها گرد هم جمع می‌شوند و با استفاده از قطب نمای مغناطیسی که در بدنشان وجوددارد مسیر را رهیابی می‌کنند. مهاجرت سنجاقکها بر خلاف پرندگان یکطرفه است و این بدین معناست که فرزندان سنجاقک‌هایی که در پاییز به سمت جنوب حرکت کرده‌اند در بهار به سمت شمال سفر می‌کنند؛ و سرانجام اینکه از میان ۲۵۰۰ گونه از این حشرات تنها ۵۰ نوع آن همانند پرندگان به مهاجرت می‌پردازند و راز علت سفر طولانی آنها تا کنون ناشناخته مانده است.



نويسنده : علی


انسان‌ها و Odonata
از گذشته نامهای خاصی به سنجاقک‌ها می‌دادند مانند سوزن کوچک شیطان یا گزنده اسب‌ها ویا شاهین پشه‌ها. در مورد سوزن شیطان یک اعتقاد خرافی وجود دارد که سنجاقک‌ها وارد چشم و گوش کودک خواب می‌شوند. نام شاهین پشه‌ها شاید مربوط به تغذیه بالغین از پشه‌ها و حشرات مشابه باشد. لازم به گفتن نیست که این حشرات کاملاً مفید و بی آزار هستند. نامZygoptera) Damselfly) به علت پرواز رقص وار و معلق زیبای آنها بر فراز آب به آنها داده شده است. در اعتقادات خرافی به آنها دکتر مار هم می‌گفتند زیر اعتقاد داشتند زخم‌های بدن مار را بهبود می‌بخشد و از او نگه داری می‌کند

این حشرات با تغذیه از فرم بالغ و لاروی عوامل ناقل بیماری مانند دوبالان خاص و … کمک بزرگی به انسان و طبیعت و کنترل طبیعی گونه‌های خاص می‌کنند. همچنین آنها در شناسایی کیفیت آب شیرین و تازه فوق‌العاده‌اند.

در اعتقادات به عنوان حشرات شکست ناپذیر و جاویدان از آنها یاد می‌شود. سنجاقک‌ها سمبل مورد علاقه جنگجویان ژاپنی بودند نام قدیمی یک جزیره ژاپن Akitsushima به معنی جزیره سنجاقک‌ها بود



نويسنده : علی


وضعیت حفاظتی
از بیش از ۵۵۰۰ گونه شناخته شده Odonata تعداد ۱۳۷ مورد آن در لیست قرمز IUCN قرار دارند. ۲ مورد منقرض شده، ۱۳ مورد در خطر بحرانی قرار دارند، ۵۵ مورد در خطر، ۳۹ مورد بدون حفاظت، ۱ر مورد در خطر کمتر و ۱۱ مورد بدون خطر در نظر گرفته شده‌اند. اما وضعیت بسیار روشنی در این مورد وجود ندارد

جهت حفاظت بیشتر باید مطالعه اساسی بر روی پراکندگی گونه‌ها و ریستگاه‌ها صورت گیرد تا روشن‌تر با این مسئله برخورد شود. دانش ما دربارهٔ این موارد ناچیز است. با کسب اطلاعات قوی تر می‌توان گونه‌های حساس را شناسایی نمود و تحت تدابیر حفاظتی بیشتری قرار داد. حفاظت طبیعی سنجاقک‌ها در ژاپن، اروپا و آمریکا وجود دارد. راه‌های خاصی برای مشکل حفاظت منطقه‌ای در آفریقا و استرالیا و هند وجود دارد اما بسیاری از مناطق با تعداد زیاد گونه‌های خاص در مناطق حاره‌ای وجود دارد که بدون حفاظت زیستگاه است. در ژاپن زیستگاه‌های مصنوعی برای حمایت از این حشرات ساخته شده است که یک نمونه بسیار مناسب از حفاظت شمرده می‌شود.



نويسنده : علی


اکولوژی تغذیه

فرم شکارگری در دو مرحله زندگی همراه با فعالیت ویژه و اندامهای خاص همراه است. لاروها با لب پایینی انبر مانند و بالغین با شکل خاص پاها که همانند سبد آرایش یافته باعث گرفتار کردن شکار و جلوگیری از فرار طعمه می‌شود حشرات کوچکتر در برخی موارد مستقیماً وارد دهان می‌شوند و بزرگترها با پاها که خاص شکارگری اند صید شده و با آرواره‌های نیرومند خرد می‌شوند. شکل پاها ممکن است برای جمع‌آوری راحت تر دارای خارها و زوائد خاصی باشد. آرایش پاها به فرم سبد مانند گیر انداختن شکار را راحت می‌کند. چشمها در بالغین بسیار بزرگ اند و تقریباً همه طرف را می‌بینند. شکار معمولاً به وسیله حرکت شناسایی می‌شود. بالها بسیار کارامد و قدرتمندند و شکار در حین پرواز با مانور مناسبی انجام می‌شود.

شکارگری لارو با لب پایینی که دارای ۲ قلاب متحرک در انتهاست و به سرعت به طرف طعمه نشانه می‌رود انجام می‌شود. لارو معمولاً در شکار بی‌مهرگان آبزی به ویژه لارو دوبالان نقش مهمی دارد.



نويسنده : علی


دگردیسی
دوران لاروی دوره طولانی زندگی است و عواملی مانند دما و موقعیت‌های مختلف در طول آن دخیل هستند اما معمولاً از یک سال تا پنج یا شش سال بر حسب گونه به طول می‌انجامد. معمولاً فصول سرد سال در حالت لاروی سپری می‌شود.

برخی قسمت‌ها در طی دگردیسی تغییرات خاصی دارند مثلاً تعداد قطعات شاخک‌ها و پالپ‌ها و خارهای پرمنتال افزایش پیدا می‌کند. پروتو برنس پشتی در سر در اوایل اینستار ناپدید می‌شود، چشمان مرکب بزرگ شده، الگوهای رنگی نمو می‌یابد و عناصر جنسی گناپوفیز ظاهر می‌شوند. پایه بالها معمولاً در اینستارهای وسطی پدیدار می‌شود و سریعتر از هر نقطه دیگر بدن رشد می‌کند.

نهایتاً در اینستار آخر هنگامی که نمو لارو کامل شده است، به زمان یک هفته یا بیشتر برای دگردیسی نیاز دارد. پایه بالها شروع به قطور شدن می‌کند. اینستار آخر معمولاً آب را ترک نمی‌کند تا روز به سمت دگردیسی پیش رود، در این لحظه جانور بالغ از میان پوسته اینستار آخر بیرون می‌آید. مهمترین نیاز سنجاقک‌ها در این لحظه یافتن جایگاه مناسب است چسبیدن محکم به این جایگاه برای دگردیسی موفق لازم است. این جایگاه ضروری هر چیز فیزیکی می‌تواند باشد که به صورت عمودی یا افقی خارج از محیط آب است مانند صخره‌ها گیاهان و حتی مواد صنعتی و ساختگی.

مدت کوتاهی پس از ترک آب در پناه مناسب، پوشش را در طول خط پشتی میانی سینه پاره می‌کنند و سینه بالغ را از این راه باریک به بیرون می‌کشند. سپس قطعات پوششی سر پدیدار می‌شود و سر و سینه با هم خارج می‌شوند. مدت کوتاهی پس از آن پاها، بالها و قسمت جلویی شکم ظاهر می‌شود.

سنجاقک‌ها در حالتی که به وسیله پاها خود را نگه داشته‌اند ۱۰ تا ۲۰ دقیقه به حالت بی حرکت و معکوس سطح می‌مانند. معمولاً توده جمع شده بالها گسترده شده و همراه با افزایش طول شکم ادامه می‌یابد. هر فرایند حدود ۱۵ دقیقه زمان می‌گیرد.

بالها شفاف می‌شوند و قطرات آب از مخرج دفع می‌شود و شکل لوله‌ای بیشتری به شکم می‌دهد و به آرامی شکل بالغ به خود می‌گیرد. بالها به خوبی گسترش یافته‌اند و شروع به لرزش می‌کنند. کل این فرایند از ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت به طول می‌انجامد.



نويسنده : علی


مرحله لاروی
معمولاً نخستین اینستار از طول دوره کمی برخوردار است و پیش لارو نام دارد و در آن تغذیه‌ای انجام نمی‌شود و پاها به ندرت کاربردی دارند. بسته به دمای آبی که تخم درآن گذاشته شده است این مرحله ممکن است از چند ثانیه تا چند ساعت به طول بینجامد. دومین اینستار پوست اندازی پیش لارو در بیشتر گونه‌ها زمانی انجام می‌شود که تخم در انتهای شکم است. گونه‌هایی وجود دارند که بیرون آمدن آنها در کنار خطوط آبی است و پیش لارو خودش را از تخم بیرون کشیده و به درون آب می‌پرد. اینستار دوم مقداری زرده در روده میانی خود ذخیره دارد که برای یک یا چند روز غذا را تأمین می‌کند تا جانور با نحوه تغذیه شکارگری سازش یابد. آنها معمولاً رنگ پریده هستند و در طول اینستارهای بعدی تیره‌تر می‌شوند.

تعداد اینستارها معمولاً بسیار متفاوت است و ممکن است از ۹ تا ۱۷ بار باشد اما در اغلب گونه‌ها بین۱۱ تا ۱۳ مرتبه است (بسته به گونه و دما) علاوه بر آن طول دوره اینستارها نیز بسیار متفاوت و وابسته به شرایط است.

رشد در فواصل بین پوست اندازی‌ها که دارای انعطاف‌پذیری است انجام می‌شود.

لارو دارای کمی شباهت به بالغین است همچنین دارای یک اندام مخصوص شکار می‌باشد که در واقع آرواره تخصص یافته است و همانند یک انبر سریع برای گرفتن شکار به کار می‌رود. لارو شکارگر فعالی بوده و بسیاری از جانوران از ماهی‌های کوچک و نوزاد قورباغه تا لارو دوبالان و… را شکار می‌کند. تنفس در محیط آبی به وسیله آبشش‌ها انجام می‌شود که ساختاری خاص دارند و پس از منشعب شدن بسیار اکسیژن دریافتی را به سلولها می‌رسانند

لارو Zygoptera به وسیله سه زائده برگ مانند به نام آبشش‌های تراکه‌ای تنفس می‌کند که می‌تواند در حرکت جانور هم مورد استفاده قرار گیرد.

لارو Anisoptera دارای آبششی در رکتوم است و آب به داخل رکتوم کشیده شده که دارای دیواره نازک می‌باشد و به وسیله تراکه آ و تراکئول زیادی پوشیده شده. تبادلات انجام شده سپس با فشار بیرون داده می‌شود. علاوه بر نقش تنفسی این اندام حالت حرکت Jet propulsion را فراهم می‌کند.



نويسنده : علی


جفت گیری و تولید مثل
معمولاً رفتار خاص تولید مثلی و رقص ویژه در میان برخی خانواده‌ها دیده می‌شود Calopterygidae,Chlorocyphidae, Euphaeidae, Hemiphlebiidae, Platycnemididae,Libellulidae

وجود نرها با رنگ درخشان و هنر نمایی آنها و سیله مناسبی برای جلب ماده است.

حشره نر قبل از یافتن جفت مناسب سلولهای جنسی رابه بند دوم و سوم شکم و محل اندام ثانویه جنسی منتقل می‌کند پس از پیدا کردن ماده مناسب با زائده انتهای شکم گردن ماده را گرفته و هر دو حشره با هم پرواز می‌کنند حشره ماده شکم خود را خمیده می‌کند و با تماس دادن روزن جنسی، سلولهای جنسی نر را جمع‌آوری می‌نماید.

Zygoptera و برخی از Anisoptera تخمهای خود را در بافت‌های گیاهی می‌گذارند. در این حالات ماده دارای اندام تخم‌گذار ویژه جهت نفوذ به بافت گیاهی است.

در گروهی که تخم‌ها را به درون بافت گیاهی انتقال می‌دهند شکل تخمها دوکی شکل است و در نمونه‌هایی که تخمها به صورت آزاد در آب رها می‌شوند شکل تخمها گرد هستند. تخمها معمولاً در حین عبور از اندام تناسلی ماده در هنگام تخم‌گذاری بارور می‌شوند و فرایند جنین زایی فوراً پس از آنکه تخمها گذاشته شدند رخ می‌دهد.

رنگ تخمهای بارور شده از سفید کرم رنگ یا خاکستری کم رنگ به قهوه‌ای قرمز کم رنگ یا خاکستری پر رنگ تغییر می‌کند. هرچند که رنگ تخم‌ها در این مرحله در بعضی گونه‌های حاره‌ای روشن می‌باشد (مانند آبی، سبز، صورتی)

جنین‌ها تحت نمو مستقیم از۵ تا۶۰ روز از تخم خارج می‌شوند؛ و ممکن است در شرایط نا مساعد آب و هوایی وارد دیاپاوز شوند و بین ۸۰ تا ۲۰۰ روز از تخم خارج شوند وهمه این موارد به دما و شرایط آب و هوایی وابسته است.



نويسنده : علی


بررسی گروه
طول بالها از 16.2cm در سنجاقک استرالیایی Petalura ingentissima تا 2cm در آسیابک جنوب شرق آسیا Agriocnemis femina دیده می‌شود.

دگردیسی ناقص می‌باشد. چشمان مرکب کاملاً بزرگ است و قطعات دهانی جونده می‌باشد. دو قطعه پشتی تورکس در هم ادغام شده‌اند. پاها کاملاً برای به دام انداختن شکار طراحی شده‌اند. بالها بزرگ و قدرتمند و دارای رگبالهای زیادی اند و معمولاً در قسمت نوک بال لکه بال ویژه‌ای دارند شکم‌بند بندی و دارای ۱۱ قطعه می‌باشد (در منبع Grzimek’s Animal Life Encyclopedia) ده بند قید شده است) شکم طویل و استوانه‌ای است. در نرها اندام جنسی ثانویه ویژه در بند ۲ و ۳ شکمی قرار دارد و جدا از روزنه جنسی معمول واقع در نزدیک انتهای شکم است. هر دو جنس در انتهای شکم خود زائده‌هایی دارند که در نرها مانند کلاسپرها عمل می‌کند و در حین جفت گیری ماده را درگیر می‌کند.

بالها در این گروه بسیار بزرگ و دارای رگبال‌های زیادی هستند معمولاً در نزدیکی نوک بال یک لکه ویژه بال وجود دارد که در گونه‌های مختلف و در بعضی موارد در جنس نر و ماده تفاوت‌هایی دارد. در بعضی گونه‌ها بالها رنگ آمیزی جالبی دارند و در گونه‌هایی دیگر شفاف هستند در میانه بال معمولاً یک فرو رفتگی به نام گره(nodous) وجود دارد.

بالها در Zygoptera در حین استراحت برهم منطبق می‌شود و اندازهٔ مشابه‌ای دارند به همین خاطر به این نام گفته می‌شوند. معمولاً Zygoptera فعالیت پروازی و تغذیه‌ای زیادی ندارند و حرکت زیبای رقص مانندی بر فراز جریان آب دارند.

در Anisoptera بالهای عقبی معمولاً عریضتر از بالهای جلویی اند و در حین استراحت به صورت گسترده نگه داشته می‌شوند. فعالیت پروازی و تغذیه‌ای زیادی در این گروه دیده می‌شود این گروه می‌توانند مسافت‌های زیادی را نسبت به زادگاه خود طی کنند و حتی در گونه‌هایی در ارتفاع زیاد و مدت طولانی در حالتی مشابه بال زدن و سر خوردن پرواز کنند. در این گروه بعضی اعضا فعالیت شبه مهاجرت و مهاجرت دارند.

از گذشته تا به امروز مشاهده و بررسی بالها و شکل رگبالها وسیله مناسبی در طبقه‌بندی گروه‌های Odonataبوده است. شکل بال و لکه بالی و فرمهای رنگ آمیزی آنها می‌تواند اطلاعات مفیدی از گروه‌ها را به ما بدهد.



نويسنده : علی


تکامل و طبقه‌بندی
همانگونه که اشاره شد ظهور Odonata را به ابتدای دوره پرمین نسبت می‌دهند. در مسیر تکامل شکل گیری نهایی به صورت امروزی در مزوزوییک بوده است: Zygoptera و Anisozygoptera در تریاس و Anisoptera در ژوراسیک می‌باشد.

Zygoptera: شامل ۴ فرا خانواده و ۱۸ خانواده است

َAnisozygoptera:شامل ۱ خانواده و ۱ جنس

Anisozygoptera شامل ۳ فرا خانواده و ۴ خانواده است



نويسنده : علی